Somo la Uchumi
Muuzaji mboga sokoni.
Ufafanuzi unaojumuisha mengi ya masomo ya kiuchumi ya kisasa ni ule wa Lionel Robbins katika insha yake: “sayansi inayotafiti tabia ya binadamu kama uhusiano baina ya hatima na njia haba ambazo zina matumizi badala." Uhaba unamaanisha kuwa rasilimali zinazopatikana hazitoshi kutosheleza matamanio na mahitaji yote. Ikiwa hakuna uhaba na kuna matumizi badala ya rasilimali zinazopatikana, basi hakuna shida ya kiuchumi. Hivyo somo lililofafanuliwa linahusu utafiti wa chaguzi kama vile zinavyobadilishwa na vishawishi na rasilimali.
Somo la kiuchumi linalenga kufafanua vile chumi hufanya kazi na vile viungo vya kiuchumi hufanya kazi pamoja. Uchambuzi wa kiuchumi huhusisha sehemu zote za jamii, katika biashara, fedha na serikali, na hata katika uhalifu, elimu,familia, afya, sheria, siasa, dini, taasisi za kijamii, vita, na sayansi. Hoja inayoendelea kukua ya somo la kiuchumi katika sayansi ya kijamii imeelezwa kuwa ubeberu wa kiuchumi.
Tofauti za kawaida huelezwa baina ya jinsi mbalimbali za somo la kiuchumi: baina ya uchumi chanya (kueleza “kile kilichoko”) na uchumi unaozidi kuongezeka (kueleza “kile linachostahili kuwa”) au baina ya uchumi nadharia na uchumi wa utenzi au baina ya uchumi uliotanda (ulio “halisi” unaojihusisha na “wiano wa fikira-ubinafsi-msawazo”) na uchumi usio wa kiasilia (“badilishi” zaidi unaoshughulika na “wiano wa taasisi-historia-muundo wa kijamii"). Hata hivyo tofauti ya kimsingi ya kiada baina ya “uchumi wa kiwango cha chini” (microeconomics), ambao unaotafiti tabia ya kiuchumi ya viungo (pamoja na watu binafsi na makampuni) na “uchumi wa kiwango cha juu” (macroeconomics), ambao hushughulikia maswala ya ukosefu wa ajira, mfumuko wa bei, sera ya fedha na hazina kwa uchumi wote.
Historia juu ya mawazo ya kiuchumi
A stele depicting mtu ameketi chini
Majimbo ya mijini ya Sumer yalianzisha uchumi wa biashara na soko uliohusika hapo awali na sarafu ya Shekel ambayo ilikuwa ni uzito wa kipimo fulani cha shayiri, huku Wababeli na majirani wao wa majimbo ya mijini wakianzisha hapo baadaye mfumo wa mwanzo wa uchumi kwa kutumia kipimo cha bidhaa mbalimbali, ambao uliwekwa katika kanuni ya kisheria. Kanuni za mapema za kisheria kutoka Sumer zinaweza kuchukuliwa kuwa utaratibu wa kwanza (ulioandikwa) wa kiuchumi, na zilikuwa na jinsi ambazo zinazotumika katika mfumo wa bei wa kisasa …kama vile kanuni za kiasi cha fedha za mikataba ya biashara (riba), faini za pesa kwa ‘dhuluma’, sheria za urithi, sheria za kushughulikia kutuzwa kwa kodi au kugawanywa kwa mali binafsi, na kadhalika. Kwa muhtasari wa sheria, tazama sheria za Babeli na Sheria ya kale ya kiuchumi.
Dhana ya kiuchumi ina mwanzo wake kutoka kwa utamaduni wa mapema wa Kimesopotamia, Kigiriki, Kirumi, Kihindi, Kichina, Kiajemi na Kiarabu. Waandishi wa kutajika ni pamoja na Aristotle, Chanakya (aliyejulikana vilevile kama Kautilya), Qin Shi Huang, Thomas Aquinas na Ibn Khaldun hadi karne ya 14. Joseph Schumpeter hapo awali alikadiria usomi wa karne ya 14 hadi ile ya 17 kuwa “karibu zaidi kuliko kikundi kingine chochote kuwa ‘waanzilishi’ wa uchumi wa kisayansi” kwa kifedha, riba, na nadharia ya thamani katika mtazamo wa sheria-asili. Hata hivyo, baadaye, baada ya kugundua kitabu cha Ibn Khaldun cha Muqaddimah, Schumpeter alianza kumwona Ibn Khaldun kama mwanzilishi wa kwanza wa uchumi wa kisasa, kwa vile nyingi za nadharia zake hazikuwa zinajulikana Ulaya hadi nyakati za hivi karibuni.
Licha ya hayo, utafiti wa karibuni unaonyesha kuwa mwanachuo-mwanafalsafa wa Kihindi Chanakya ( 340-293 BCE) alitangulia Ibn Khaldun kwa milenia moja na nusu kama mwanzilishi wa uchumi wa kisasa, na ameandika kwa upana zaidi juu ya mada hii, hasa juu ya uchumi wa kisiasa. Maandishi yake maarufu zaidi, Arthashastra (The Science of Wealth and Welfare), ni mwanzo wa dhana za kiuchumi ambazo ni pamoja na gharama ya fursa (opportunity cost), muundo wa mahitaji na ugavi, kushuka kwa mapato, uchambuzi wa mabadiliko katika viungo vya mfumo, bidhaa za umma, tofauti kati ya muda mfupi na muda mrefu, habari za kupendelea upande mmoja wa shughuli za biashara na faida ya muuzaji. Katika cheo chake kama mshauri wa mfalme wa Himaya ya Maurya ya India ya kale, alishauri pia juu ya vyanzo na masharti ya ukuaji wa uchumi, vikwazo kwake na motisha ya ushuru ili kuhimiza ukuaji wa kiuchumi.
Bandarini meli ikiwasili
Makundi mengine mawili, ambayo baadaye yalijulikana kama ‘mercantilists’ na ‘physiocrats’, ambayo yalikuwa na ushawishi wa moja kwa moja wa baadaye wa ustawi wa mada. Makundi yote mawili yalihusishwa na mwanzo wa utaifa wa kiuchumi na ukapitalisti wa kisasa barani Ulaya. Umekantili ulikuwa ni mafundisho ya kiuchumi yaliyostawi kutoka karne ya 16 hadi ile ya 18 katika juzuu maridhawa ya fasihi, iwe ya wachuuzi au watawala. Nadharia hii ilishikilia kuwa utajiri wa taifa ulitegemea ulimbikizaji wa dhahabu na fedha. Mataifa ambayo hayakuwa na migodi yangeweza kupata dhahabu na fedha kutoka kwa biashara tu kwa kuuza bidhaa katika nchi za ng’ambo na kuzuia ununuzi wa bidhaa kuingia kwa nchi ambavyo havikuwa dhahabu wala fedha. Dhana hii ilihitaji kuagiza kwa malighafi ya kutumika katika utengenezaji wa bidhaa, ambazo zingeweza kuuzwa, na kwa usimamizi wa nchi kwa kutoza ushuru wa uhifadhi kwa bidhaa zilizotengenezewa nje ya nchi na kuzuia utengenezaji wa bidhaa katika makoloni.
Physiocrats, kikundi cha karne ya 18 cha wanafalsafa na waandishi, walibuni wazo la uchumi kama mkondo wa mzunguko wa mapato na matumizi. Adam Smith alieleza mfumo wao “ukiwa na kutokamilika kwake kwote” kama “pengine kisio la ufasaha zaidi wa ukweli ambalo limewahi kuchapishwa” juu ya mada hii. Watu wa kikundi cha Physiocrats waliamini kuwa ni mapato ya kilimo tu ambayo yalizalisha faida juu ya gharama iliyo wazi, na hivyo kuonyesha kuwa kilimo ndicho kilikuwa msingi wa mali yote.
Kwa hivyo walipinga sera ya wamekantilisti ya kukuza viwanda na biashara kwa gharama ya kilimo, pamoja na ushuru wa kuagiza. Kikundi cha Physiocrats walishauri kutoa mkusanyo wa ushuru ulio ghali kwa usimamizi na kuweka mahali pake ushuru wa aina moja kwa mapato ya wamiliki wa ardhi. Jinsi tofauti za ushuru huo wa ardhi zilichukuliwa na wanauchumi wa baadaye (akiwemo Henry George karne moja baadaye) kama chimbuko la ushuru ambalo kwa kiwango kikubwa halikuwa la kupotosha. Kama mmenyuko dhidi ya masharti mengi mno ya biashara ya kimekantili, kikundi cha physiocrats kilitetea sera ya uholela (laissez-faire), ambayo ilihitaji mwingilio wa serikali wa kiwango cha chini katika uchumi.
Uchumi wa kisiasa wa kirasimi
Machapisho ya Adam Smith ya The Wealth of Nations ya mwaka wa 1776, yameelezwa kuwa “zao fanisi la uchumi kama somo tofauti." Kitabu hicho kilibainisha ardhi, ufanyakazi, na mtaji kama vipengele vitatu vya uzalishaji na michango mikubwa kwa utajiri wa taifa.
mtu yanayowakabili haki
Kwa maoni ya Smith, uchumi kamili ni mfumo wa soko la kujidhibiti ambao hutosheleza bila kubadilika mahitaji ya kiuchumi ya wakazi. Alieleza mfumo wa soko kuwa “mkono usiionekana” ambao unaongoza watu wote, katika harakati zao za kutafuta maslahi yao wenyewe, kuzalisha faida kubwa kwa jamii kwa ujumla. Smith alijumuisha baadhi ya dhana za kikundi cha physiocrats, ikiwemo ile ya kutohusika kwa serikali katika maswala ya uchumi, yaani uholela, katika nadharia zake mwenyewe za kiuchumi, lakini alikataa dhana kuwa ni kilimo tu kilichozalisha mapato.
Katika mfano wake maarufu wa mkono usioonekana, Smith alitoa hoja kwa wazo lililoonekana kuwa kinyume kuwa soko lilionekana kujongeza maslahi ya kijamii, ingawa yaliongozwa na maslahi nyimivu zaidi ya kibinafsi. Mtazamo wa kawaida ambao Smith alisaidia kuanzisha ulijulikana kama uchumi wa kisiasa na baadaye kama uchumi wa kirasimi. Ulijumuisha watu maarufu kama vile Thomas Malthus, David Ricardo, na John Stuart Mill walioandika kutoka karibu mwaka wa 1770 hadi 1870.
Huku Adam Smith akisisitiza uzalishaji wa mapato, David Ricardo alilenga ugavi wa mapato baina ya wamiliki wa ardhi, wafanyakazi, na wenye mtaji. Ricardo aliona mgogoro wa ndani baina ya wamiliki wa ardhi kwa upande mmoja na utenda kazi na mtaji kwa upande mwingine. Alisisitiza kuwa ukuaji wa idadi ya watu na mtaji, ukisonga ardhi isiyoongezeka, uliongeza gharama ya kodi na kuzuia kuongezeka kwa marupurupu na faida.
mtu zinazoikabili Viewer
Vilevile, Malthus alihoji mwelekeo wa uchumi wa soko wa kutoa ajira kwa wote. Alilaumu ukosefu wa ajira kwa mwelekeo wa uchumi wa kuzuia matumizi ya pesa kwa kuweka akiba sana, hoja iliyosahaulika hadi pale John Maynard Keynes alipoifufua katika miaka ya 1930.
Akija mwishoni mwa utamaduni wa Urasimi, John Stuart Mill alitofautiana na wanauchumi wa kirasimi wa awali katika swala la kutoepukika kwa ugavi wa mapato yaliyozalishwa na mfumo wa soko. Mill alionyesha tofauti ya wazi baina ya majukumu mawili ya soko: mgao wa rasilimali na utoaji wa mapato. Soko linaweza kuwa na ufanisi katika ugavi wa rasilimali lakini si kwa utoaji wa mapato, aliandika, hivyo kushurutisha kuingilia kati kwa jamii.
Nadharia ya thamani ilikuwa muhimu katika nadharia ya urasimi. Smith aliandika kuwa “bei halisi ya kila kitu … ni mahangaiko na matatizo ya kukipata kitu hicho” huku ikishawishika na uhaba wake. Smith alisisitiza kuwa, pamoja na kodi na faida, gharama zingine zaidi ya marupurupu pia huchangia katika bei ya bidhaa. Wanauchumi wengine wa kirasimi walionyesha aina tofauti za dhana ya Smith, ambayo ilijulikana kama ‘nadharia ya thamani ya ajira’ (labour theory of value). Wanauchumi wa kirasimi walizingatia mwelekeo wa soko wa kusonga katika msawazo wa muda mrefu.
Umaksi
Mwanamme akimwangali mtazamaji
Uchumi wa Kimaksi (ambao baadaye ulijulikana kama Markian economics) unatokana na uchumi wa kirasimi. Unachimbuka kutoka kwa maandishi ya Karl Marx. Sehemu ya kwanza ya maandishi makuu ya Marx, yalichapishwa kwa Kijerumani mnamo 1867. Katika kitabu hiki, Marx alizingatia nadharia ya thamani ya ajira na kile alichokichukulia kuwa udhalilishaji wa wafanyakazi na waajiri. Nadharia ya thamani ya ajira ilishikilia kuwa thamani ya kitu iliamuliwa na kazi iliyotekelezwa ili kukizalisha. Hii inatofautiana na ufahamu wa kisasa kuwa thamani ya kitu inaamuliwa na gharama ambayo mtu yu tayari kulipa ili kukipata.
Uchumi wa aina ya urasimi mpya
Unahusu nadharia zilizojulikana baadaye kama ‘uchumi wa urasimimpya’ au ‘uchumi wa kutumia viungo vya pambizoni’ (marginalism) uliobuniwa kutoka karibu mwaka wa 1870 hadi 1910. Neno ‘uchumi’ lilipewa umaarufu na wanauchumi wa urasimimpya kama vile Alfred Marshall kama neno fupi lenye maana sawa na ‘sayansi ya kiuchumi’ na neno badala kwa jina la awali, lililo na maana pana ya ‘uchumi wa kiasiasa". Hii iliwiana na mvuto wa mbinu za hisabati zinazotumika katika sayansi asilia.Uchumi wa aina ya urasimimpya uliratibisha ugavi na mahitaji kama vipengele vya pamoja vya kuamua bei na kiasi katika msawazo wa soko, hivyo kuadhiri ugavi wa mazao na utoaji wa mapato. Uliacha nadharia ya thamani ya ajira iliyorithiwa kutoka kwa uchumi wa urasimi na kupendelea nadharia ya ajira ya matumizi ya pambizoni (marginal utility theory) katika upande wa mahitaji na nadharia ya gharama ya ujumla zaidi katika upande wa ugavi.
Uchumi wa urasimimpya huitwa mara kwa mara uchumi halisi (orthodox economics) na wakosoaji wake na vilevile wafuasi wake. Uchumi wa kisasa uliokubalika na wengi unatokana na uchumi wa urasimimpya ingawa una umakini mwingi ambao unautimiliza au unaujumuisha uchambuzi wa awali, kama vile uchumikihisabati, nadharia ya bahati, uchambuzi wa kuanguka kwa soko na ushindani usiokamilika, na mfumo wa urasimimpya wa ukuaji wa uchumi wa kuchambua viungo vya muda mrefu vinavyoathiri mapato ya kitaifa.
Uchumi wa Keneshia
Wanaume wawili wakiwa wamevalia suti wakizungumza
Uchumi wa Keneshia una waandamizi wawili. Uchumi wa baada ya Keneshia pia unachunguza sana ugumu wa uchumi wa kiwango cha juu na michakato ya kuratibisha. Utafiti juu ya wakfu za kiwango cha chini kuhusu mifano yao unaonyeshwa kama ule unaohusu uhalisi wa maisha kuliko mifano tu ya ufanisi. Unahusishwa na Chuo Kikuu cha Cambridge na maandishi ya Joan Robinson.
Uchumi mpya wa Kineshia pia huhusishwa na maendeleo katika muundo wa Keneshia. Katika kikundi hiki, watafiti hushiriki na wanauchumi wengine katika msisitizo juu ya mifano inayotumia misingi ya kiwango cha chini na tabia ya ufanisi lakini ukilenga kwa kiwango kidogo zaidi mada za kawaida za Keneshia kama vile kutobadilika kwa bei na marupurupu. Hivi huchukuliwa kuwa vipengele vya ndani vya mifano hiyo, na wala havijumuishwi tu kama katika miundo mingine ya zamani ya Keneshia.
Taasisi ya Chicago School of economics
Taasisi ya Chicago school of economics inajulikana vyema zaidi kwa utetezi wake wa soko huru na mawazo yake ya kifedha (monetarist ideas). Kwa mujibu wa Milton Friedman na wamonetaristi, chumi za kisoko ni za imara kwa jinsi yao ikiwa zitaachwa bila kuingiliwa na unyogofu huingia tu kwa sababu ya mwingilio wa serikali. Friedman, kwa mfano, alitoa hoja kuwa Unyogofu Mkuu ulisababishwa na kupungua kwa utoaji wa pesa ambazo zilithibitiwa na Benki Kuu ya Shirikisho, na wala si kwa ukosefu wa uwekezaji kama vile Keynes alikuwa amedai. Ben Bernanke, Mwenyekiti wa sasa wa Benki Kuu, ni pamoja na wanauchumi wa leo ambao wanakubali uchambuzi wa Friedman juu ya vyanzo vya Unyogofu Mkuu.Milton Friedman aliiga kwa ufanisi nyingi za kanuni za kimsingi zilizobuniwa na Adam Smith na wanauchumi wa urasimi na kuzipa sura mpya. Mfano mmoja wa jambo hili ni makala yake katika toleo la Septemba 1970 la The New York Times Magazine, ambapo alidai kuwa wajibu wa kijamii wa biashara unafaa kuwa “kutumia machumo yake na kushiriki katika shughuli ambazo zimekusudiwa kuongeza faida zake…(kupitia kwa) ushindani wa wazi na huru bila udanaganyifu wala hila."
Mifumo na mielekeo mingine
Mifumo mingine maarufu au mielekeo ya mawazo ambayo huashiria jinsi fulani ya uchumi unaofuatwa na kusambazwa ni kutoka kwa makundi ya wasomi yanayodhihirika vyema ambayo ni maarufu ulimwenguni kote, ni pamoja na the Austrian School, the Freiburg School, the School of Lausanne, post-Keynesian economics na the Stockholm school. Uchumi wa kisasa uliotanda kwa sasa huwekwa wakati mwingine kwa makundi ya mwelekeo wa Saltwater wa vile vyuo vikuu vilivyo katika pwani za Mashariki na Magharibi za Marekani, na mwelekeo wa Freshwater, au mwelekeo wa Chicago-school.Katika jinsi ya uchumi wa kiwango cha juu kunao, katika utaratibu wa orodha ya kuzuka kwao katika fasihi: uchumi wa urasimi, uchumi wa Keneshia, muungano wa urasimimpya, uchumi wa enzi ya baada ya Keneshia, umonetaristi, uchumi wa urasimi mpya, uchumi wa upande wa ugavi. Mifumo badala ni pamoja na uchumi wa kiikolojia, uchumi wa taasisi, uchumi wa mageuzi, nadharia ya kutegemea, uchumi wa kimaumbile (structuralist economics), nadharia ya mifumo ya dunia, ekonofizikia (econophysiscs) na uchumi wa bayofozikia (biophysical economics).
Uchumi wa kiwango cha chini
Uchumi wa kiwango cha chini hutazama mwingiliano kupitia masoko binafsi, huku kukiwa na uhaba na uthibiti wa serikali. Soko linaweza kuwa la bidhaa, kama vile mahindi mabichi, au huduma za kipengele fulani za uzalishaji, kwa mfano upangaji wa matofali. Nadharia hii huzingatia jumla ya kiwango kinachohitajika na wanunuzi na kiwango kinachohitajika na wanunuzi na kiwango kinachotolewa na wauzaji kwa kila bei iwezekanayo kwa kitu kimoja. Inaunganisha mambo haya pamoja ili kueleza vile soko linaweza kufikia usawazishaji kulingana na bei na kiwango au kukabiliana na mabadiliko ya soko baada ya muda.Huu huitwa kwa kawaida uchambuzi wa ugavi na mahitaji. Miundo ya soko, kama vile ushindani kamilifu na umiliki, huchunguzwa kwa mtazamo wa athari kwa tabia na ufanisi wa kiuchumi. Uchambuzi wa mabadiliko katika soko moja huendelea kutoka kwa fikira ya urahisi kuwa mahusiano ya tabia katika masoko hubaki bila kubadilika, yaani, uchambuzi wa sehemu ya usawazishaji. Nadharia ya usawazishaji wa jumla inaruhusu mabadiliko katika masoko tofauti na ujumla katika masoko yote, zikiwemo harakati zao na miingiliano yao kuelekea msawazo. Nadharia ya usawazishaji wa jumla inaruhusu mabadiliko katika masoko tofauti na ujumla katika masoko yote, zikiwemo harakati zao na miingiliano yao kuelekea msawazo.
Somo hili litaendelea katika kipengele cha Masoko
Somo hili ni muhimu sana kwa watanzania wote usikose kumshirikisha na mwenzako katika somo hili ili tupate kuijenga nchi yetu sote kwa pamoja....
Pitia mara kwa mara katika blogu yetu ili kupata elimu zaidi ya masuala ya kijamii kupitia masomo na habari mbali mbali...
Mwandishi wako Olais K. Raphael (Somo hili limeandaliwa na Encyclopedia na kuletwa kwenu kupitia blogu ya Speak Out With Olais)
Shirikisha na jirani yako.... at www.speakoutwitholayce.blogspot.com
